ગુજરાત શૈક્ષણિક માર્ગદર્શિકા અને શાળા વહીવટી નિયમો
ગુજરાતના પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષકો, આચાર્યો, વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે દૈનિક શાળાકીય કામગીરીમાં ઉપયોગી તમામ સરકારી પરિપત્રોના નિયમો, SCE મૂલ્યાંકન માળખું, પગાર ગણતરીના સૂત્રો અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની પ્રમાણભૂત માહિતી એક જ સ્થળે.
SCE / CCE મૂલ્યાંકનધોરણ 1 થી 8 (GCERT)
૧. શાળા આધારિત સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન (SCE) અને પત્રક A થી F ની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ગુજરાત શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ (GCERT - ગાંધીનગર) દ્વારા પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાઓમાં (ધોરણ ૧ થી ૮) બાળકોના સતત અને સર્વગ્રાહી વિકાસ માટે School-based Comprehensive Evaluation (SCE) પદ્ધતિ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ પદ્ધતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ માત્ર ગોખણપટ્ટી આધારિત પરીક્ષાને બદલે બાળકમાં વિષયની સમજ, અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (Learning Outcomes) અને સહ-અભ્યાસિક કૌશલ્યોનું મૂલ્યાંકન કરવાનો છે.
દરેક પત્રકનું મહત્વ અને ઉપયોગ
રચનાત્મક મૂલ્યાંકન પત્રક - A (Formative Assessment): દરેક વિષયના પ્રકરણો અને અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ મુજબ સત્ર દરમિયાન ચાલતી રોજબરોજની વર્ગખંડ પ્રક્રિયાનું મૂલ્યાંકન. દરેક વિધાનો સામે ૨ (સંપૂર્ણ સિદ્ધ), ૧ (અંશતઃ સિદ્ધ) અથવા ૦ (મદદની જરૂર) મુજબ નોંધ કરી તેને ૪૦ ગુણમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.
વ્યક્તિત્વ વિકાસ પત્રક - B (Co-Scholastic Evaluation): ધોરણ ૩ થી ૮ ના વિદ્યાર્થીઓના વ્યક્તિત્વ વિકાસના પાસાઓ — જેમ કે નિયમિતતા, સ્વચ્છતા, સહકારની ભાવના, સર્જનાત્મકતા, પર્યાવરણ જાગૃતિ અને રમતગમત — નું પ્રથમ અને દ્વિતીય સત્રમાં મૂલ્યાંકન.
સંકલિત પરિણામ પત્રક - C (Consolidated Result Register): આ શાળાનું સૌથી મહત્વનું વાર્ષિક પત્રક છે. જેમાં પ્રથમ સત્રના ૧૦૦ ગુણ (રચનાત્મક ૪૦ + સ્વ-અધ્યયન ૨૦ + સત્રાંત ૪૦) અને દ્વિતીય સત્રના ૧૦૦ ગુણ મળી કુલ ૨૦૦ ગુણમાંથી વિષયવાર ગુણ, કુલ ગુણ, ટકાવારી અને ગ્રેડ દર્શાવવામાં આવે છે.
શાળાકીય સર્વગ્રાહી પ્રગતિ પત્રક - E (Cumulative Record): વિદ્યાર્થી ધોરણ ૧ થી ૮ સુધી અભ્યાસ કરે તે દરમિયાનની તેની વાર્ષિક શૈક્ષણિક અને સહ-અભ્યાસિક પ્રગતિનો સળંગ ઇતિહાસ સાચવતું કાયમી પત્રક.
વિદ્યાર્થી પ્રગતિ પત્રક - F (Student Report Card / માર્કશીટ): વર્ષના અંતે વાલી અને વિદ્યાર્થીને આપવામાં આવતું અધિકૃત પરિણામ પત્રક (Report Card), જેમાં વિષયવાર ગુણ, ગ્રેડ, હાજરીના દિવસો અને વર્ગશિક્ષક તથા આચાર્યના હસ્તાક્ષર હોય છે.
GCERT ગ્રેડિંગ માળખું (ગુણ અને ટકાવારી મુજબ ગ્રેડ)
ટકાવારી / ગુણનો ગાળો (૧૦૦ ગુણમાંથી)
૨૦૦ ગુણમાંથી ગાળો (વાર્ષિક)
ગ્રેડ (Grade)
મૂલ્યાંકન અર્થઘટન
91 થી 100 ગુણ
181 થી 200 ગુણ
A1
શ્રેષ્ઠ (Outstanding)
81 થી 90 ગુણ
161 થી 180 ગુણ
A2
ખૂબ જ ઉત્તમ (Excellent)
71 થી 80 ગુણ
141 થી 160 ગુણ
B1
ઉત્તમ (Very Good)
61 થી 70 ગુણ
121 થી 140 ગુણ
B2
સારું (Good)
51 થી 60 ગુણ
101 થી 120 ગુણ
C1
સંતોષકારક (Satisfactory)
41 થી 50 ગુણ
81 થી 100 ગુણ
C2
મધ્યમ (Fair)
35 થી 40 ગુણ
70 થી 80 ગુણ
D
પાસ થવા યોગ્ય (Marginal Pass)
35 કરતા ઓછા ગુણ
70 કરતા ઓછા ગુણ
E1 / E2
ઉપચારાત્મક શિક્ષણની જરૂર (Needs Improvement)
શિક્ષકો માટે ખાસ નોંધ:
સત્રાંત પરીક્ષાના ગુણ (દા.ત. ૮૦ ગુણનું પેપર હોય તો તેને ૨ વડે ભાગીને ૪૦ ગુણમાં રૂપાંતરિત કરવા) અને રચનાત્મક મૂલ્યાંકનના ૪૦ ગુણ તથા સ્વ-અધ્યયનના ૨૦ ગુણ મળીને જ સત્રના ૧૦૦ ગુણ પૂર્ણ થાય છે.
NEP 2020 & RTE 2009શાળા પ્રવેશ નિયમો
૨. નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) મુજબ બાલવાટિકા અને ધોરણ ૧ પ્રવેશ વયમર્યાદા (૧ જૂન નિયમ)
ગુજરાત સરકારના શિક્ષણ વિભાગના સત્તાવાર ઠરાવ અને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ના 5+3+3+4 માળખા અનુસાર શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ થી સમગ્ર ગુજરાતની સરકારી, ગ્રાન્ટેડ અને ખાનગી પ્રાથમિક શાળાઓમાં ધોરણ ૧ અને બાલવાટિકામાં પ્રવેશ માટે ૧ જૂન (1st June) ની કટ-ઓફ તારીખ ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે.
બાલવાટિકા અને ધોરણ ૧ પ્રવેશ માટે ઉંમરનું માળખું
વર્ગ / કક્ષા
૧ જૂનના રોજ બાળકની જરૂરી ઉંમર
NEP 2020 ફાઉન્ડેશનલ સ્ટેજ
નર્સરી / પ્રી-સ્કૂલ ૧ (આંગણવાડી)
૩ વર્ષ પૂર્ણ (૩ થી ૪ વર્ષ)
ફાઉન્ડેશનલ વર્ષ ૧
જુનિયર કે.જી. / પ્રી-સ્કૂલ ૨
૪ વર્ષ પૂર્ણ (૪ થી ૫ વર્ષ)
ફાઉન્ડેશનલ વર્ષ ૨
બાલવાટિકા (Balvatika)
૫ વર્ષ પૂર્ણ પરંતુ ૬ વર્ષથી ઓછી
ફાઉન્ડેશનલ વર્ષ ૩ (પ્રાથમિક શાળા સંલગ્ન)
ધોરણ - ૧ (Standard 1)
૬ વર્ષ પૂર્ણ (૧ જૂનના રોજ કે તે પહેલાં)
પ્રારંભિક પ્રાથમિક શિક્ષણ
શાળા પ્રવેશ અને RTE 25% પ્રવેશ માટે જરૂરી પ્રમાણપત્રો
જન્મનું પ્રમાણપત્ર (Birth Certificate): ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા કે મહાનગરપાલિકા દ્વારા નોંધાયેલ અધિકૃત જન્મનો દાખલો.
આધાર કાર્ડ (Aadhaar Card): બાળક અને માતા-પિતાનું આધાર કાર્ડ (UDISE+ અને APAAR ID નોંધણી માટે ઉપયોગી).
રહેઠાણનો પુરાવો: રેશન કાર્ડ, વીજળી બિલ અથવા આધાર કાર્ડ.
જાતિ અને આવકનો દાખલો (RTE પ્રવેશ માટે): મામલતદાર કે તાલુકા વિકાસ અધિકારી (TDO) દ્વારા પ્રમાણિત આવક અને જાતિનું પ્રમાણપત્ર.
૩. ગુણોત્સવ ૨.૦ (GSQAC) શાળા મૂલ્યાંકન અને ગ્રેડેશન માર્ગદર્શિકા
ગુજરાત સ્ટેટ ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ કાઉન્સિલ (GSQAC) દ્વારા રાજ્યની પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓની શૈક્ષણિક અને ભૌતિક ગુણવત્તાનું પારદર્શક મૂલ્યાંકન કરવા માટે ગુણોત્સવ ૨.૦ (Gunotsav 2.0) અમલમાં મૂકવામાં આવેલ છે. શાળા નિરીક્ષકો (School Inspectors) દ્વારા શાળાની પ્રત્યક્ષ મુલાકાત લઈને વિવિધ ચાર મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં શાળાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
ગુણોત્સવ ૨.૦ ના ૪ મુખ્ય મૂલ્યાંકન ક્ષેત્રો (Core Domains)
૪. ૭મું પગાર પંચ (7th Pay Commission): શિક્ષક પગાર, મોંઘવારી ભથ્થું (DA), HRA અને વાર્ષિક ઇજાફા ગણતરી
ગુજરાત સરકારના નાણાં વિભાગના નિયમો અનુસાર પ્રાથમિક, ઉચ્ચ પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષકો તથા સરકારી કર્મચારીઓનો પગાર ૭મા પગાર પંચના પે-મેટ્રિક્સ (Pay Matrix) મુજબ નક્કી થાય છે. દરેક શિક્ષક માટે પોતાના પગાર બિલની વિગતો, વાર્ષિક ઇજાફો (Increment) અને કપાતની ગણતરી સમજવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
પગાર ગણતરીના મુખ્ય ઘટકો અને સૂત્રો
બેઝિક પગાર (Basic Pay): પે-મેટ્રિક્સ લેવલ (દા.ત. પ્રાથમિક શિક્ષક માટે પ્રારંભિક Level-5 ₹૨૯,૨૦૦ અથવા ઉચ્ચતર પગાર ધોરણ મુજબ Level-6/7/8) અનુસાર નિર્ધારિત મૂળ પગાર.
મોંઘવારી ભથ્થું (Dearness Allowance - DA): બેઝિક પગાર પર સરકાર દ્વારા દર ૬ મહિને (૧ જાન્યુઆરી અને ૧ જુલાઈની અસરથી) જાહેર કરવામાં આવતા ટકા મુજબ ગણાય છે. સૂત્ર: DA = Round(Basic Pay × DA% / 100).
ઘરભાડા ભથ્થું (House Rent Allowance - HRA): શહેર કે ગામની વસ્તીના વર્ગીકરણ મુજબ બેઝિક પગાર પર X કેટેગરી (અમદાવાદ, સુરત જેવા મહાનગરો), Y કેટેગરી અને Z કેટેગરી (ગ્રામ્ય વિસ્તાર) મુજબ નિર્ધારિત ટકાવારીએ ચૂકવાય છે.
વાર્ષિક ઇજાફો (Annual Increment - 3%): વર્ષમાં એક વાર (૧ જાન્યુઆરી અથવા ૧ જુલાઈના રોજ) પે-મેટ્રિક્સના આગળના સેલ (Next Cell) મુજબ અંદાજે 3% નો વધારો મળે છે.
NPS / GPF કપાત: ૧ એપ્રિલ ૨૦૦૫ પછી નિમણૂક પામેલા કર્મચારીઓ માટે (Basic Pay + DA) ના 10% રકમ NPS ફાળા તરીકે કપાય છે, જેની સામે સરકાર 14% ફાળો ઉમેરે છે.
૫. ગુજરાત પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષક રજાના નિયમો (CL, મેડિકલ, પ્રસૂતિ અને પિતૃત્વ રજા)
ગુજરાત મુલ્કી સેવા (રજા) નિયમો (GCSR Leave Rules) અને પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામકશ્રીની કચેરીના પરિપત્રો અનુસાર શાળાના શિક્ષકોને નીચે મુજબની વિવિધ પ્રકારની રજાઓ મળવાપાત્ર છે:
રજાનો પ્રકાર
મળવાપાત્ર દિવસો
મુખ્ય નિયમો અને શરતો
પરચૂરણ રજા (Casual Leave - CL)
વર્ષમાં ૧૫ દિવસ
કેલેન્ડર વર્ષ (૧ જાન્યુઆરી થી ૩૧ ડિસેમ્બર) મુજબ ગણાય. એકસાથે જાહેર રજાઓ સહિત મહત્તમ ૧૦ દિવસથી વધુ લઈ શકાય નહીં. વર્ષના અંતે વણવપરાયેલ CL રદ થાય છે.
અર્ધ-પગારી રજા (HPL) / મેડિકલ રજા
વર્ષ દીઠ ૨૦ HPL (૧૦ પૂર્ણ પગારી)
દરેક પૂર્ણ વર્ષની સેવા બદલ ૨૦ અર્ધ-પગારી રજા જમા થાય છે. તબીબી પ્રમાણપત્ર (Medical Certificate) ના આધારે ૨ HPL બદલ ૧ પૂર્ણ પગારી 'રૂપાંતરિત રજા' (Commuted Leave) મળે છે.
પ્રસૂતિ રજા (Maternity Leave)
૧૮૦ દિવસ (પૂર્ણ પગારી)
મહિલા કર્મચારીને ૨ જીવિત સંતાનો સુધી પ્રસૂતિ માટે સળંગ ૧૮૦ દિવસની પૂર્ણ પગારી રજા મળવાપાત્ર છે.
પિતૃત્વ રજા (Paternity Leave)
૧૫ દિવસ (પૂર્ણ પગારી)
પુરુષ કર્મચારીને ૨ જીવિત સંતાનો સુધી પત્નીની પ્રસૂતિ સમયે અથવા પ્રસૂતિ બાદ ૬ માસની અંદર ૧૫ દિવસની રજા મળે છે.
મરજિયાત રજા (Restricted Holiday - RH)
વર્ષમાં ૨ દિવસ
સરકાર દ્વારા જાહેર કરેલ મરજિયાત તહેવારોની યાદીમાંથી કોઈપણ ૨ દિવસે પૂર્વ મંજૂરીથી લઈ શકાય.
SEB ગાંધીનગરશિષ્યવૃત્તિ & પ્રવેશ પરીક્ષા
૬. પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિષ્યવૃત્તિ પરીક્ષાઓ (CET, NMMS, PSE, જવાહર નવોદય અને જ્ઞાનસાધના)
રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB - ગાંધીનગર) અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાના તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને આર્થિક સહાય તેમજ નિવાસી ઉત્તમ શિક્ષણ પૂરું પાડવા માટે દર વર્ષે વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ યોજવામાં આવે છે. શિક્ષકો અને વાલીઓએ બાળકોને ધોરણ ૫ થી જ આ પરીક્ષાઓની તૈયારી કરાવવી જોઈએ.
દરેક પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળામાં જનરલ રજીસ્ટર (General Register - વયપત્રક) એ સૌથી અગત્યનો કાયમી કાયદાકીય દસ્તાવેજ છે. શાળામાં પ્રવેશ મેળવનાર દરેક વિદ્યાર્થીને અનુક્રમિક GR નંબર ફાળવવામાં આવે છે, જે જીવનભર તેના શૈક્ષણિક અસ્તિત્વનો પુરાવો બને છે.
GR અને LC નિભાવણીના મહત્વના નિયમો
નામ અને જન્મતારીખની ચોકસાઈ: બાળકને પ્રથમ વાર શાળામાં દાખલ કરતી વખતે જન્મના પ્રમાણપત્ર મુજબ જ નામ, અટક અને જન્મતારીખ નોંધવી. GR માં ક્યારેય વ્હાઇટનર (Whitener) નો ઉપયોગ કરવો નહીં કે છેકછાક કરવી નહીં.
શાળા છોડ્યા પછી સુધારો: પ્રાથમિક શિક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ એકવાર વિદ્યાર્થી શાળા છોડી જાય અને LC ઇશ્યૂ થઈ જાય ત્યારબાદ શાળા કક્ષાએ GR માં જન્મતારીખ કે નામમાં ફેરફાર કરી શકાતો નથી (માત્ર જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટના હુકમ કે નિયત સત્તાધીશની મંજૂરીથી જ નોંધ થઈ શકે).
ડુપ્લીકેટ LC આપવાનો નિયમ: જો મૂળ શાળા છોડ્યાનું પ્રમાણપત્ર ખોવાઈ જાય, તો વાલીની લેખિત અરજી અને સોગંદનામાના આધારે GR પરથી ચકાસણી કરી મથાળે સ્પષ્ટ "DUPLICATE" લખીને ડુપ્લીકેટ LC આપી શકાય છે અને તેની નોંધ GR ના રિમાર્ક્સ ખાનામાં કરવી ફરજિયાત છે.
બોનાફાઇડ સર્ટિફિકેટ (Bonafide Certificate): ચાલુ અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીને શિષ્યવૃત્તિ, બસ પાસ, આધાર કાર્ડ કે જાતિના દાખલા માટે શાળાના લેટરપેડ પર GR નંબર, હાલનું ધોરણ અને જન્મતારીખ દર્શાવતું બોનાફાઇડ પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે.
શાળામાં શૈક્ષણિક કાર્ય સુવ્યવસ્થિત અને સંતુલિત રીતે ચાલે તે માટે GCERT અને RTE 2009 ના ધોરણો મુજબ અઠવાડિયાના કુલ ૪૫ તાસ (Periods) ની ફાળવણી કરવામાં આવે છે. સોમવારથી શુક્રવાર દરમિયાન દરરોજ ૮ તાસ (૪૦×૮) અને શનિવારે સવારની શાળામાં ૫ તાસ મળીને કુલ ૪૫ તાસનું માળખું ગોઠવાય છે.
ધોરણ ૬ થી ૮ (ઉચ્ચ પ્રાથમિક) સાપ્તાહિક તાસ ફાળવણીનો આદર્શ નમૂનો
વિષયનું નામ
અઠવાડિયાના તાસ (Periods)
સમયપત્રક ગોઠવણી માટે ખાસ સૂચન
ગણિત (Mathematics)
7 થી 8 તાસ
પ્રથમ કે બીજા તાસમાં ગોઠવવા જેથી બાળકોની એકાગ્રતા જળવાય.
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી (Science)
7 તાસ
સપ્તાહમાં ઓછામાં ઓછા ૨ તાસ પ્રયોગશાળા (Lab Activity) માટે રાખવા.
ગુજરાતી (પ્રથમ ભાષા)
6 તાસ
વાંચન, લેખન, વ્યાકરણ અને સાહિત્ય સર્જનનો સમાવેશ.
સામાજિક વિજ્ઞાન (Social Science)
6 તાસ
નકશા પૂર્તિ, પ્રોજેક્ટ અને નાગરિક શાસ્ત્ર પ્રવૃત્તિઓ સાથે.
અંગ્રેજી (દ્વિતીય ભાષા)
5 તાસ
Spoken English અને Language Games સાથે.
હિન્દી અને સંસ્કૃત
4 + 3 = 7 તાસ
શ્લોક ગાન અને ભાષાકીય સજ્જતા.
ચિત્રકામ, સંગીત, કમ્પ્યુટર, વ્યાયામ અને મૂલ્ય શિક્ષણ
7 થી 8 તાસ
શનિવાર (Bagless Day / પ્રવૃત્તિમય શિક્ષણ) અને છેલ્લા તાસમાં ગોઠવવા.
૯. UDISE+, PEN નંબર અને APAAR ID (One Nation One Student ID) ડિજિટલ માર્ગદર્શિકા
ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા દેશની તમામ શાળાઓ, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓના ડેટાને એકસૂત્રે જોડવા માટે UDISE+ (Unified District Information System for Education Plus) પોર્ટલ કાર્યરત છે. તેમાં ત્રણ મુખ્ય મોડ્યુલ છે: School Profile & Facility Module, Teacher Module અને Student Database Management System (SDMS).
PEN નંબર અને APAAR ID વચ્ચેનો તફાવત
11-Digit UDISE Code: દરેક માન્યતા પ્રાપ્ત શાળાનો ૧૧ અંકનો યુનિક કોડ (પ્રથમ ૨ અંક રાજ્ય, ત્યારબાદ જિલ્લો, તાલુકો, ગામ અને શાળાનો ક્રમ દર્શાવે છે).
PEN (Permanent Education Number): UDISE+ ના સ્ટુડન્ટ મોડ્યુલમાં નોંધાયેલ દરેક વિદ્યાર્થીને ફાળવવામાં આવતો ૧૧ અંકનો કાયમી એજ્યુકેશન નંબર. જ્યારે વિદ્યાર્થી એક શાળામાંથી બીજી શાળામાં પ્રવેશ મેળવે ત્યારે Dropbox માંથી PEN નંબર દ્વારા જ તેને Import કરવામાં આવે છે.
APAAR ID (Automated Permanent Academic Account Registry): NEP 2020 હેઠળ "One Nation, One Student ID" તરીકે ઓળખાતો ૧૨ અંકનો ડિજિટલ આઈડી. તે વિદ્યાર્થીના આધાર કાર્ડ અને માતા-પિતાના સંમતિ પત્રક (Parent Consent Form) ના આધારે જનરેટ થાય છે અને DigiLocker તથા Academic Bank of Credits (ABC) સાથે જોડાયેલો રહે છે.
OJAS Gujarat • Digital Gujaratફોટો, સહી & PDF સાઇઝ નિયમો
૧૦. OJAS ભરતી, શિષ્યવૃત્તિ અને ઓનલાઇન ફોર્મ માટે ફોટો, સહી અને PDF ડોક્યુમેન્ટ અપલોડ ગાઇડ
ગુજરાતમાં TET/TAT શિક્ષક ભરતી, GPSC, ગૌણ સેવા (GSSSB), પોલીસ ભરતી, CET/NMMS પરીક્ષા કે Digital Gujarat શિષ્યવૃત્તિના ઓનલાઇન ફોર્મ ભરતી વખતે ફોટો, સહી અને PDF પ્રમાણપત્રોની ફાઇલ સાઇઝ (KB) અને પિક્સેલ માપ નિયત મર્યાદામાં હોવા ફરજિયાત છે.
